ماه مبارک رمضان از دیرباز حال و هوای ویژهای برای مردم این مرزوبوم به ارمغان آورده و در شهرهای مختلف آداب و رسوم گوناگونی برگزار شده که از مباحث مهم فرهنگ مردم تلقی میشود.
تا چند دهه پیش ماه رمضان برای مردم ایران شبیه نوروز بود؛ با آداب و رسوم خاصی از آخرین روزهای شعبان شروع میشد و تا وقتی نقارهچی عید فطر را اعلام میکرد ادامه داشت.
مشهور است که در تهران قدیم، روشنایی معابر تنها تا دو ساعت پس از غروب آفتاب ادامه داشت و پس از آن با نواختن گزمههای حکومتی بر طبلهایشان، شهر نیز در کام خاموشی فرو میرفت. به میمنت از راه رسیدن رمضان اما، نهتنها عبور و مرور پس از غروب آفتاب قطع نمیشد و تا طلیعه صبح ادامه مییافت که شهر نیز تا سپیدهدم روشن میماند و تاریکی را جواب میکرد.
دوختن کیسه مراد در شاهرود
آیین دوختن کیسه مراد در مساجد قدیمی شاهرود یکی از آیینهای قدیمی این منطقه است که بانوان متدین و روزهدار این شهرستان با سوزن زدن به کیسه مراد، حاجت یک سال خود را از خالق یکتا طلب میکردند.
سحرخوانی قم
سحرخوانی یکی از سنتهای رایج بود که به دلیل نبود وسایل ارتباطی در گذشته رواج داشت و برخی از مردم وظیفه اجرای آن را بر عهده داشتند. در این مراسم برخی از افراد پیش از سحر با طبل و آواز در کوچه پسکوچههای شهر حرکت میکردند تا مردم از خواب بیدار شوند. برخی سحرخوانها به بالای گلدستههای حرم میرفتند و سحرخوانی میکردند و صدای آنها در نقاط مختلف شهر قم میپیچید.
شوخوانی در کویر
یکی از مراسم آیینی که هنوز نیز در برخی از روستاهای استان خراسان جنوبی انجام میشود مراسم شبخوانی یا بهاصطلاح مردم استان «شوخوانی» است.
ماه مبارک رمضان بوی صمیمیت میدهد و از دیرباز حال و هوای ویژهای برای مردم این مرزوبوم داشته و در شهرهای مختلف با آداب و رسوم گوناگونی همراه بوده است. در این مراسم، توسط فردی خوشصدا اشعار و دعاهایی در پشتبام مساجد یا منازل یکی از افراد محله خوانده میشد تا مردم را به سحرخیزی و سحریخوری دعوت کند.
در این مراسم برخی از مردان مؤمن و خوشصدا پس از نیمهشب به بالای بام خانه خود میرفتند و با صدای بلند به خواندن ادعیه و اشعار مذهبی میپرداختند. شبخوانی معمولاً در سه نوبت انجام میگرفت که هر کدام نمودار زمانی از سحرگاهان بود.
«کلوخاندازان» اصفهان
هنوز که هنوز است رسم «کلوخاندازان» در پیش از ماه مبارک رمضان در برخی شهرستانهای استان اصفهان جلوه خاص رمضانی دارد و خانوادههای ایرانی روز پیش از آغاز این ماه را با دورهمی و جشن گرفتن با خوراکیهای متنوع سپری میکنند.
گرچه امروزه شیوههای مختلف و سنتی بیدار کردن مردم برای سحری خوردن همچون استفاده از نقاره، طبل و شیپور، صدای توپ و سحرخوانی بر بام منازل رواج ندارد، اما هنوز در محلههای قدیمی اصفهان دقالباب منزل همسایهها برای بیدار کردن سحر همانند گذشته یکی از آداب زیبای سحر است.
«علم شمشیری» در هرمزگان
در ۱۹ ماه مبارک رمضان مراسم «علم شمشیری» که از قدمت ۹۰۰ساله برخوردار است برگزار میشود، این مراسم نشان از آن دارد که شیعه از دیرباز در جزیره قشم سکونت داشته و شیعیان قشمی جزو نخستین کسانی هستند که ساختار شهری قشم را به وجود آوردهاند.
در این مراسم کهن شیعیان قشمی علم شمشیری را با پای پیاده از شهر قشم به روستای حمیری در ۱۲ کیلومتری قشم میبرند و غروب همان روز پیش از اذان مغرب بازمیگردانند.
پخت «کولیره» در کردستان
زنان کرد طبق آیین دیرینهشان نوعی نان ویژه و محلی برای شب بیست و هفتم ماه مبارک رمضان میپزند که به آن کولیره میگویند و پس از پخت، آن را میان همسایگان و اهالی محل تقسیم میکنند که البته هنوز این آیین در بخشی از مناطق استان وجود دارد. بیشتر خانوادههای طبقه متوسط و بالای کردستان این نان را در تعداد زیاد میپختند و میان مردم محل یا افراد نیازمند توزیع میکردند، به طوری که در روز های۲۶ و ۲۷ ماه رمضان، تقریباً تمام خانوادههای استان کردستان افطاریشان کولیره و ماست بود.
«هَمچه کاسه» در البرز
هَمچه کاسه در البرز تجلی فرهنگ همسایهداری است تا مردم البرز در ۳۰ روز ماه مبارک رمضان شیربرنج، فرنی، حلوا و آش سفره افطاری خود را به یکدیگر تقدیم کنند و اجرای این آیین سبب نزدیکی دلهای همسایگان شود.
این مراسم از قدیم در ماه رمضان رسم بوده و ممکن است در ۳۰ روز ماه مبارک برگزار شود. در این مراسم، همسایگان معمولاً شیربرنج، فرنی، حلوا و آش را به یکدیگر تقدیم میکنند که این امر سبب نزدیکی دلها میشود.
«قابخالما» در ارومیه
مردم استان آذربایجان غربی در آیینی با عنوان «قابخالما» با روزه گرفتن در ۱۰ تا ۳ روز مانده به ماه مبارک رمضان به پیشواز ماه میهمانی خداوند میروند. نگاه کردن به آینه و فرستادن صلوات بر محمد و آل محمد(ص) پس از رؤیت هلال ماه هنوز هم بهعنوان یک رسم در میان پیرمردان مناطق روستایی استان مرسوم است.این عادت بر این اعتقاد مبتنی است که باید در ماه رمضان دل مؤمن همچون آینه صاف و روشن باشد و از ناپاکیها صیقل یابد، پیرمردان برای این منظور همواره آینه کوچکی در جیب خود دارند و پس از اینکه خود به رؤیت آینه میپردازند، با فرستادن صلوات چندین بار آینه را به دور خود و اهل خانواده میچرخانند.
شیرینترین افطاری به تازهدامادها و تازهعروسها
در آذربایجان غربی اما شیرینترین افطاری به تازهدامادها و تازه عروسها اختصاص دارد، پسران و دختران نامزد در ماه رمضان جایگاه ویژهای در سر سفره افطار دارند.
کاروبار شیرینیفروشیها در شهرهای این استان به خصوص آن دسته از قنادیهایی که زولبیا و بامیه، کلوچه و نان روغنی مخصوص و معروف میپزند در این ماه مبارک سکه میشود. چند ساعت به افطار مانده میتوان شور و حرارت و صفهای طولانی در مقابل این شیرینیفروشیها را مشاهده کرد.
«جیرجیرونی» کاشان
برخی آیینهای رمضانی کاشان در فهرست میراث فرهنگی کشور ثبت شدهاند. به جز «نخلگردانی» در شب ۲۱ رمضان به نشانه عزاداری و سوگواری شهادت امیرالمؤمنین(ع)، مردم کاشان در شبهای پایانی رمضان در دستههای ۵ تا ۱۰نفری به در خانههایی میروند که در آنها پسران مجرد زندگی میکنند. آنها با خواندن اشعاری زیبا، برای این جوانان آرزوی ازدواجی نیکو و پربرکت میکنند. صاحبخانه نیز به رسم مشتلق (مژدگانی) هدیهای به این میهمانان ناگهانی تقدیم میکند. این سنت به «جیرجیرونی» معروف است. رمضان در ایران، چیزی فراتر از یک ماه روزهداری است؛ فصلی از مهر، همدلی و پیوندهای عمیق فرهنگی.
سنت «کاسمسا» و حنای مراد در لرستان
ماه رمضان در اقصی نقاط لرستان مملو از آداب و رسومی است که البته امروزه تنها در برخی از روستاهای استان برگزار میشود و تنها یادگاری شیرین بهجامانده از روزهایی است که گویا فاصله زمینیان با خدا تنها چند قدم بوده است.
یکی از آداب کهن لرستان سنت «کاسمسا» است، مطابق این سنت هر خانواده مقداری از غذای افطار خود را برای همسایگان میبرد و همسایه نیز مقداری از غذای افطار خود را در ظرف غذایی که با آن برایش غذا آوردهاند میریزد و پس میفرستد. علاوه بر این زنان بختیاری برای اجابت حاجتهایشان، رسم زیبایی دارند که در روز ۲۷ ماه رمضان انجام میشود. آنها با سینیهایی پر از حنا به مسجد میروند و با قاشق مقداری از حنای یکدیگر برداشته و به سینی خود اضافه میکنند. این ترکیب شدن حناها نشانی از یکی شدن آرزوها و دعاهایشان است. آنها این حنا را نگه میدارند و در روز عید فطر با گلاب ترکیب کرده و به دستان و پاهایشان میبندند و باور دارند این رسم که «حنای مراد» نام دارد، حاجتهایشان را برآورده خواهد کرد.
رمضانخوانی در سیستان
از دیرباز مراسم رمضانخوانی در فرهنگ ایرانیان ریشه دارد و در بسیاری از مناطق کشور به عنوان یک سنت عزتمند و تلاشگر در راستای کمک به نیازمندان برگزار میشود.
این مراسم به طور مشخص در شبهای ۱۴ و ۱۵ رمضان، به دلیل مصادف شدن آن با ولادت پربرکت امام حسن مجتبی(ع)، شور و شوق بیشتری به خود میگیرد.
در این مراسم، تعدادی از جوانان محله به شکل گروهی برای جمعآوری نذورات اقدام میکنند. آنها با هدف کمک به مستمندان و نیازمندان، با صدای گرم و اشعار زیبا به در خانههای مردم میروند. اشعار خوانده شده معمولاً مضامین مذهبی و اجتماعی دارد و به یادآوری روزهای پرفیض ماه رمضان و اطعام نیازمندان میپردازد.
صاحبخانهها نیز بنا به توان خود، مقداری پول یا مواد غذایی را در کیسهای که به «اَنجلی» شناخته میشود، قرار میدهند. این همکاری مردمی نه تنها سبب تقویت روحیه همدلی و وحدت در جامعه میشود، بلکه نمادی از برادری و دوستی مردمان است.
گروه رمضانخوانی در پایان روز و پس از جمعآوری نذورات و کمکها، اقدام به تقسیم آن در میان خانوادههای نیازمند میکنند. این سنت همچنان در برخی نقاط استانها و مناطق مختلف کشور برقرار است.
نظر شما